giełda online

Zboża paszowe
cena netto zł/t
pszenica530-570
kukurydza500-545
owies420-480
jęczmień540-570
Śruty
rzepakowa830
sojowabrak ofert
żródło:www.rolpetrol.com.pl
przejdź
Pterofagia i kanibalizm u drobiu PDF Drukuj Email
Hodowca Drobiu
Wpisany przez Anna Wójcik Katedra Higieny Zwierząt i Środowiska, Wydział Bioinżynierii Zwierząt, UW-M Olsztyn   

    Wydziobywanie i zjadanie piór, zwłaszcza młodych o miękkich dudkach i nierozwiniętych jeszcze chorągiewkach, przez ptaki świadczy o występowaniu pterofagii. Natomiast jeżeli dochodzi do dziobania skóry i ciała, wskutek czego powstają rany prowadzące do skrwawienia się ptaka, to mówimy o kanibalizmie. Ptaki najczęściej dziobią współtowarzyszy, niekiedy jednak same sobie wydziobują pióra, dziobią rany czy narośla na skórze. Do kanibalizmu zalicza się także dziobanie palców u kurcząt oraz zjadanie jaj przez nioski. Pterofagia i kanibalizm leżą na pograniczu nałogu i choroby oraz często prowadzą do spadku produkcyjności i upadków ptaków.

    Pterofagia, która często przeradza się w kanibalizm, dotyczy ptaków w różnych systemach utrzymania, zarówno w klatkach, jak i utrzymywanych na ściółce oraz u ptaków z chowu wolnowybiegowego (Koene 1998, 2001). Straty wywołane przez pterofagię polegają na brakach w upierzeniu, przez co ptaki tracą znaczne ilości ciepła, zwłaszcza zimą. Jednak kiedy pterofagia prowadzi do kanibalizmu, wówczas straty mogą być wysokie. U kur niosek upadki związane z kanibalizmem i powikłaniami po zranieniach ptaków mogą kształtować się na poziomie 30% (Ellen i in. 2005). Kanibalizm i pterofagia są również poważnym problemem z punktu widzenia dobrostanu ptaków. 
    W chowie ekstensywnym pterofagia u drobiu występuje głównie pod koniec pierwszego okresu nieśności i podczas nadmiernego zagęszczenia kur w okresie jesienno-zimowym w kurniku. Natomiast w chowie intensywnym, choroba ta może wystąpić u ptaków niezależnie od wieku. Nasilenie obserwuje się w 3-5 tygodniu życia, tj. w okresie formowania się upierzenia. Ponowne nasilenie pterofagii ma miejsce zazwyczaj pod koniec pierwszego okresu nieśności. Pterofagia najczęściej występuje u kur ras lekkich, przy czym uważa się, że kury o barwnym upierzeniu są bardziej skłonne do tej choroby niż ptaki o białym upierzeniu. McLean i in. (1986) i Appleby i Hughes (1991) podają, że pterofagię – wydziobywanie piór znacznie częściej obserwuje się u kur w chowie bateryjnym, niż w innych systemach.
    Pterofagia może przyjmować postać łagodną, która polega na delikatnym dziobaniu końcówek piór i niszczeniu ich struktury. Postać ostra prowadzi do wydziobywania piór poprzez energiczne ciągnięcie za pióra. Ptaki wydziobują zarówno pióra młode, jak i zupełnie wykształcone, zwłaszcza z miejsc częściowo już pozbawionych upierzenia. Najczęściej wydziobywane są pióra z okolicy krzyża, ogona, kloaki i piersi. W związku z tym u ptaków młodych nie dochodzi do pełnego wykształcenia upierzenia, a u ptaków starszych powstają gołe i zaczerwienione miejsca. Doprowadza to do znacznego ubytku w upierzeniu, a ptaki są nagie. Blokhuis (1989) twierdzi, że wydziobywanie piór jest dla ptaków bolesne, towarzyszy mu często krwawienie, a odsłonięta skóra jest bardziej narażona na liczne urazy zewnętrzne. Obserwując stado dotknięte pterofagią, można zauważyć ptaki agresywne, które nękają inne, a zwłaszcza te, które mają już ubytki w upierzeniu. 
 
Dziobanie kanibalistyczne
W zależności od nasilenia przyczyn (błędy żywieniowe, złe warunki środowiskowe) wydziobywanie piór może być jednym z objawów ich negatywnego oddziaływania na zdrowotność ptaków. Stąd pterofagii towarzyszyć może biegunka, wychudzenie, choroby układu oddechowego i skóry oraz zjadanie jaj. Najgroźniejszą formą dziobania jest zachowanie kanibalistyczne, polegające na dziobaniu ran i krwawiących rejonów ciała, doprowadzając do wyraźnego osłabienia, a nawet upadku atakowanych ptaków (Bessei 2002, Cruickshank 2003, Goldsmith 2001). Należy podkreślić, że częstość występowania kanibalizmu u kur w systemie bateryjnym jest niższa, niż w systemach podłogowych (Duncan 1978, Hughes i Wood-Gush, 1977). Zaburzenia te obserwuje się również u indyków utrzymywanych na ściółce (Borsuk 2000, Wójcik 1995).
    Kanibalizm w stadach drobiu przybiera różne formy i różne natężenia objawów klinicznych. Jedną z najłagodniejszych form kanibalizmu jest wypadanie piór, obserwowane w stadach utrzymywanych w zamkniętych pomieszczeniach, spowodowane brakiem dostatecznej ilości ruchu. Dodatkowo w takim systemie wychowu mamy do czynienia z niedoborami makro i mikroelementów oraz witamin. Kolejną fazą choroby jest wydziobywanie piór. U brązowych indyków obserwuje się np. występowanie tak zwanego „sinego grzbietu”, ponieważ uszkodzenie lotek piór wywołuje uwolnienie pigmentu i zasinienie otaczającego uraz miejsca.
 

  • Dziobanie palców

Inną formą kanibalizmu jest dziobanie palców, najpowszechniej obserwowane u kurcząt lub młodych, utrzymywanych w zamknięciu ptaków łownych. Zjawisko to można zaobserwować, gdy karmidła są umieszczone zbyt wysoko lub zbyt daleko od źródła ciepła, przyczyną może być też utrudniony dostęp do karmideł spowodowany zbyt dużym zagęszczeniem ptaków. Wówczas mniejsze lub bardziej lękliwe kurczęta mogą być odsuwane od pożywienia przez ptaki agresywne. Jeżeli kurczęta są głodne i nie mogą znaleźć paszy zaczynają dziobać palce własne lub sąsiadów, zwłaszcza gdy warunkom tym towarzyszy zbyt jaskrawe oświetlenie.
 

  • Dziobanie w głowę

Kolejną formą kanibalizmu jest dziobanie w głowę. Następuje ono zwykłe po urazach grzebienia lub korali na skutek przemarznięcia albo walki między ptakami. Najbardziej zróżnicowane formy kanibalizmu występują u ptaków trzymanych w klatkach. W wyniku ataków okolica oczu zazwyczaj przybiera barwę czarną lub siną na skutek podskórnych krwotoków, korale są ciemne i opuchnięte z pozanaczyniowymi wylewami krwi, płatki uszne są czarne, nierzadko z ogniskami martwicy W pewnych sytuacjach, przy bardzo agresywnych formach kanibalizmu, przed uszkodzeniami ciała nie chroni nawet trzymanie ptaków w oddzielnych klatkach. Wówczas przedostają się nawet przez druty i dziobią sąsiada lub chwytają za jego płatki uszne lub korale.
 

  • Wydziobywanie ran

Jednak do najczęściej występujących i jednocześnie najbardziej niebezpiecznych form kanibalizmu należy wydziobywanie ran w ciele. Wydziobywanie jam lub fragmentów tkanki wielkości kilku centymetrów w okolicy odbytu jest formą najcięższą. Ptaki dziobią okolice kloaki, zwłaszcza gdy jest obrzękła (puloroza), gdy błona śluzowa steku nie została wciągnięta po zniesieniu jaja, lub zabrudzona kałem z krwią (kokcydioza). Smak krwi pobudza ptaki do energicznego dziobania, które przeradza się w kanibalizm. Dlatego też kanibalizm jest w stadzie częsty, gdy jednocześnie występuje wypadanie jajowodu. Wydziobywanie narządów wewnętrznych może powodować szczególnie dużą śmiertelność u indycząt w wieku jednego tygodnia. Martwe ptaki wyglądają anemicznie, pióra ogona wokół uszkodzonego odbytu i na tylnej części nóg są zakrwawione (Choroby drobiu 2005). Guzowate naroślą na skórze, zranienia skóry wywołane przez koguty oraz ostre krawędzie, są dodatkowym czynnikiem pobudzającym ptaki do dziobania.
 

  • Kanibalizm u niosek

U niosek kanibalizm występuje głównie na początku nieśności. Duża część niosek znosi wtedy jaja na ściółkę oraz obserwuje się nasilenie wypadania jajowodów. Ponadto kurki o zbyt niskiej masie ciała w momencie wchodzenia w szczyt nieśności znosząc dużą ilość jaj, zużywają do ich wyprodukowania rezerwy organizmu, wskutek czego są bardziej nerwowe i skłonne do dziobania. 
 
Skąd ten kanibalizm?
Niekiedy obserwuje się w stadzie ptaków nagły wzrost niepokoju oraz zwiększoną pobudliwość nerwową. W ciągu 2-3 dni choroba rozszerza się. Ogólne zdenerwowanie stada prowokuje niektóre osobniki do coraz większej natarczywości w dziobaniu, zwłaszcza ptaków z odkrytymi częściami skóry, ranami itp. Nasilenie powyższych objawów obserwuje się najczęściej dopiero wtedy, gdy na opisaną sytuację nałożą się nieprawidłowe warunki środowiskowe i żywieniowe. Nie muszą to być odchylenia duże. Nawet nieznaczne odchylenie od wymagań żywieniowych i środowiskowych, przez sumowanie swego działania doprowadza do sytuacji sprzyjającej wystąpieniu pterofagii czy kanibalizmu w stadzie.
    Za taką etiologią tych schorzeń przemawiają obserwacje nad zachowaniem się kur. Zwłaszcza ruchy głowy i dziobanie (lekkie uderzanie) przy kanibalizmie są takie same, jak przy poszukiwaniu i pobieraniu paszy. Podobne zachowanie obserwuje się u ptaków dziobiących współtowarzyszy, jak i przyglądających się temu z bezpośredniej bliskości. Ptaki dziobane pomimo, że znajdują się w zagrożeniu, są jakby obojętne i reagują ucieczką dopiero na ból. Po utrwaleniu się kanibalizmu w stadzie jako nawyku, następuje zmiana w zachowaniu ptaków. Niektóre „czatują” na możliwość ataku na współtowarzyszy. Takie inicjujące kanibalizm kury muszą być bezwzględnie usuwane ze stada.
    Znaczenie poszczególnych czynników sprzyjających występowaniu kanibalizmu w stadzie zależne jest także od wieku ptaków. U kurcząt kanibalizm występuje głównie w nadmiernie zagęszczonych kurnikach, gdzie równocześnie dochodzi do przegrzania ptaków i niedoboru świeżego powietrza.
    Przyczyn prowadzących do wystąpienia pterofagii i kanibalizmu jest wiele, w praktyce są najczęściej trudne do jednoznacznego ustalenia. 
    Nadmiar wolnego czasu, jałowe i nudne środowisko oraz niezaspokojenie wrodzonych form zachowania takich jak: pobieranie pokarmu, pielęgnacja okrywy, badanie otoczenia czy nadmierne zagęszczenie i przejawy agresji, sprawiają, że popęd dziobania zostaje skierowany na inne obiekty zastępcze – dostępne przedmioty oraz inne ptaki, powodując ich okaleczenie. Obserwuje się zwiększony niepokój i nerwowość, zmiany w zachowaniu, nasilenie czynności jałowych lub zastępczych oraz nadmierną chęć dziobania między innymi także ciała, piór, itp. Nieprawidłowe warunki środowiskowe i błędy w żywieniu są w tym ujęciu czynnikami sprzyjającymi występowaniu pterofagii i kanibalizmu.
    Czynniki genetyczne. Uwarunkowana genetycznie skłonność ptaków do dziobania, dotyczy najczęściej dziobania palców nóg, piór, skóry okolic krzyża, stawu łokciowego i ogona. Zwłaszcza chętnie dziobane są rany na skórze, zmiany nowotworowe, narośla na skórze oraz zapalnie zmieniona kloaka i wynicowany jajowód. Porównując różne rasy, rody i linie kur chowanych w takich samych warunkach środowiskowych i żywieniowych, obserwuje się różnice w nasileniu tej choroby. Rasy lżejsze wykazują większą skłonność do kanibalizmu. Należy jednak stwierdzić, że przez długoletnią selekcję ptaków do chowu intensywnego, udało się zmniejszyć skłonność do pterofagii i kanibalizmu.
    Nieprawidłowe warunki środowiskowe, uważa się obecnie za bardzo istotny czynnik sprzyjający rozprzestrzenianiu się pterofagii i kanibalizmu u kur. Chodzi tu zwłaszcza o zbyt duże zagęszczenie, za wysoką temperaturę, za niską wilgotność, niedostateczną wentylację, zbyt intensywne oświetlenie, zarażenie pasożytami zewnętrznymi i wewnętrznymi, niepokojenie stada czy jałowe – nudne środowisko. Wśród czynników środowiskowych możemy wyróżnić przyczyny techniczno-technologiczne: zbyt mała ilość gniazd lub niedostateczne ich zaciemnienie, niedostateczna ilość karmideł, poideł lub gniazd czy niewygodne dla ptaków ustawienie karmideł i poideł, a także gwałtowne zmiany środowiska.
    Warunki środowiskowe w kurniku ulegają dużym wahaniom w zależności od pory dnia i roku, wieku ptaków, sprawności urządzeń itp. Każda zmiana warunków bytowania zwiększa niepokój ptaków i ich nerwowość. Oddziałuje ona także pośrednio, sprzyjając występowaniu warunków powodujących nasilenie pterofagii i kanibalizmu.
    Jednym z istotniejszych czynników jest jaskrawe i intensywne oświetlenie, ponieważ zwiększa ono bardzo wydatnie nerwowość ptaków. Są też wtedy bardziej widoczne są wszelkie zranienia skóry, zmiany w obrębie kloaki itp. U niosek niebezpieczne jest zwłaszcza nadmierne oświetlenie gniazd. Istotnym czynnikiem pobudzającym ptaki do dziobania są promienie słoneczne bezpośrednio wnikające do kurnika przez okna, otwory wlotowe powietrza itp.
    Także nadmierne zagęszczenie sprzyja rozwojowi kanibalizmu. Rola tego czynnika zwiększa się wtedy, gdy towarzyszy mu równocześnie przegrzanie ptaków i niedostateczna wymiana powietrza. Za niska wilgotność, tj. poniżej 50-60%, zwłaszcza przy temperaturze w kurniku powyżej 25-30°C, wywołuje u ptaków swędzenie skóry, co zmusza je do nadmiernego czyszczenia piór i skóry. Wzrasta przy tym nerwowość ptaków. Duże znaczenie ma również niepokojenie ptaków przez nadmierny ruch w kurniku, zbyt głośno pracujące urządzenia mechaniczne, nieregularne karmienie itp. Są to czynniki sprzyjające kanibalizmowi przez zwiększenie nerwowości drobiu.
    Zbyt mała ilość gniazd dla niosek, jest razem z wynicowaniem jajowodu jedną z najważniejszych przyczyn narastania kanibalizmu w początkowym okresie nieśności. Niekiedy przy wystarczającej nawet ilości gniazd, zauważyć można przed południem gromadzenie się niosek wokół gniazd. Są one wówczas zmuszane do znoszenia jaj bezpośrednio na ściółce. Wysunięta podczas składania jaj błona śluzowa kloaki i jajowodu jest dla innych ptaków bodźcem do dziobania, zwłaszcza dla niosek krążących wokół gniazd w celu zniesienia jaj. Niekiedy też duża część gniazd zajęta jest przez nioski kwoczące. Nioski mogą również unikać składania jaj w gniazdach z powodu nagromadzenia się w nich pasożytów zewnętrznych.
    Do czynników żywieniowych możemy zaliczyć: nagłą zmianę paszy, okresowe braki paszy lub wody, niedobory: białka, aminokwasów egzogennych, witamin z grupy B (głównie witaminy B12), makro i mikroelementów (wapń, potas, mangan, sól kuchenna), błonnika czy żywienie paszą granulowaną. 
    Ostatnio przypisuje się im mniejsze niż pierwotnie znaczenie czynników żywieniowych w wywoływaniu pterofagii i kanibalizmu, ponieważ przygotowana według receptur pasza zawiera optymalną ilość składników pokarmowych uwzględniając zapotrzebowanie poszczególnych ras, wieku i typu użytkowego ptaka.
    Jednak niedobory białka w paszy, zarówno pod względem ilościowym, jak i jakościowym – niedobory aminokwasów (metioniny i argininy) są częstą przyczyną występowania kanibalizmu u kur. Ponadto okazało się, że znaczny wpływ na wystąpienie pterofagii u kur ma nieodpowiedni stosunek energii do białka w paszy. Wykazano, że nasilenie tych chorób u brojlerów wzrasta proporcjonalnie do stosunkowego wzrostu energii do białka w podawanej paszy. Ilość przypadków pterofagii wynosiła 1% przy stosunku energii do białka 140:1, przy 168:1 – 31%, a przy 215:1 już 46,5%. Jeżeli równocześnie ze wzrostem energii w paszy zwiększono poziom białka, to nasilenie choroby było znacznie mniejsze (Giebel 1980). Za czynniki sprzyjające wystąpieniu pterofagii uważa się również niedobory w paszy makro- i mikroelementów, głównie wapnia, magnezu i soli kuchennej. Podobną rolę przypisuje się niedoborowi witaminy K i witamin z grupy B.
    Dalszym czynnikiem sprzyjającym rozwojowi kanibalizmu w stadzie jest jakość poszczególnych składników w paszy. Skarmianie paszy stęchłej, zawierającej zjełczałe tłuszcze, mykotoksyny itp., wywołuje stany zapalne przewodu pokarmowego i uporczywe biegunki. Doprowadza to do zmniejszenia resorpcji składników odżywczych w jelicie; a to z kolei prowadzi do narastania u ptaków wtórnego niedoboru, czyli pomimo wystarczającej ich ilości w paszy, ptaki odczuwają niedobór. Ponadto zabrudzona okolica kloaki, jak i zapalnie zmieniona błona śluzowa pobudza ptaki do dziobania. U niosek dochodzi wtedy ponadto do wynicowania jajowodu, co również jest czynnikiem sprzyjającym rozwojowi kanibalizmu.
    Savory i in. (1978) wskazują, że pterofagia pojawia się również w stadzie wtedy, gdy kurom podawana jest pasza, która jest szybko zjadana przez ptaki. Podawaną paszą granulowaną ptaki trzykrotnie szybciej napełniają wole niż paszą sypką i wrodzoną potrzebę dziobania zaspakajają przez dziobanie się nawzajem, co w końcu może doprowadzić do kanibalizmu (Smulikowska 1996). W naturalnych warunkach kury przeznaczają około 50% czasu na poszukiwanie i pobieranie pokarmu.
    Przyczynami wystąpienia kanibalizmu lub pterofagii w stadzie mogą również inne czynniki, np.: niedostateczne zatamowanie krwawienia przy pobieraniu krwi, jak również szereg chorób zakaźnych lub pasożytniczych, wywołanych przez endo- i ektopasożyty, a nawet przedawkowanie antybiotyków lub innych leków o działaniu bakterio- lub kokcydiostatycznym, które doprowadza do obniżenia endogennej syntezy witamin bądź wchłaniania witamin i niezbędnych substancji mineralnych (Choroby drobiu 2005). 
 
Profilaktyka
Ze względu na mnogość przyczyn postępowanie lecznicze w przypadku wystąpienia pterofagii lub kanibalizmu powinno być wielokierunkowe. Schorzeniom tym można zapobiegać poprzez zapewnienie odpowiednio dużej przestrzeni, niezbędnej do swobodnego pobierania paszy i wody oraz unikanie sytuacji, w której ptaki nie otrzymują pokarmu przez dłuższy okres. Zaleca się również zwiększenie poziomu białka w paszy o 2-3%, dodatki witamin oraz makro- i mikroelementów, m.in. wzrastające od 0,5% do 3% dawki NaCl przez 3-4 dni czy dodatek 0,02 mg/ptaka siarczanu manganu. Każda zmiana, nawet okresowa paszy i sposobu żywienia ptaków, odciąga je od dziobania piór. Można więc sypać ziarno do ściółki i tym samym zachęcać ptaki do grzebania w niej. U ptaków łownych trzymanych w pomieszczeniach lub wolierach dobre efekty może przynieść podawanie dużych ilości zielonek i warzyw: marchwi, buraków lub darni w podwieszonych drucianych koszach. Więcej uwagi należy poświęcić warunkom termiczno-wilgotnościowym, wentylacji w pomieszczeniach oraz natężeniu światła (zmniejszyć do 5-10 lx). Należy także zaciemniać pomieszczenia, najlepiej przez pomalowanie szyb w oknach na czerwono i zastosować czerwone żarówki, ponieważ kolor czerwony działa na ptaki uspokajająco. Niekiedy czerwone oświetlenie stosowane przez 13-16 godzin pozwala na zlikwidowanie kanibalizmu. 
    W stadzie niosek można wstawić dodatkowe gniazda, tak aby na 5-6 niosek przypadało jedno gniazdo. Należy zadbać również o to, aby światło nie padało bezpośrednio do środka gniazda. 
    W początkowym okresie choroby, kiedy braki w upierzeniu i rany występują u niewielu ptaków, wskazane jest smarowanie zmienionych miejsc preparatami, które działają leczniczo na uszkodzone partie skóry. Dobre efekty dają również preparaty, którymi spryskuje się pióra i skórę ptaków, co przez zmianę zapachu i smaku zniechęca inne ptaki do dziobania piór. Ważne jest także systematyczne utrzymywanie higieny pomieszczeń oraz zwalczanie pasożytów zewnętrznych.
    Jedną z dyskusyjnych metod zapobiegania kanibalizmowi jest obcinanie dziobów u piskląt. Powoduje ono zarówno ostry jak i chroniczny ból u ptaków oraz objawy depresji (Duncan i in., 1989, Gentle i in., 1990, Rollin 1995). Wg § 48 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 2 września 2003 roku w sprawie minimalnych warunków utrzymania poszczególnych gatunków zwierząt gospodarskich (Dz. U. 2003, nr 167, poz. 1629 wraz z późniejszymi zmianami): lekarz weterynarii lub technik weterynarii oraz osoba obsługująca pod nadzorem lekarza weterynarii lub technika weterynarii mogą w celu przeciwdziałania wydziobywaniu piór i kanibalizmowi przycinać kurczętom do ukończenia 9. dnia życia dzioby. Jest to jednak drastyczna metoda, dlatego należy zrobić wszystko, aby nie dopuścić do rozwinięcia się pterofagii lub kanibalizmu w naszym stadzie drobiu.
    Wielorakość i wzajemna współzależność czynników wpływających na pterofagię i kanibalizm w stadzie drobiu sprawia, że nie zawsze jest możliwe natychmiastowe znalezienie przyczyny tych problemów. Niemniej odkrycie przyczyny lub zespołu przyczyn daje możliwość skutecznego zapobiegania i leczenia ptaków.

Tags: drób , kanibalizm , pterofagia