Choroby świń wywołane przez pasożyty zewnętrzne i pierwotniaki PDF Drukuj Email
Hodowca Trzody Chlewnej

W populacjach zwierząt dzikich pasożyty stanowią bardzo ważny czynnik selekcyjny, jednak w przypadku zwierząt gospodarskich są przyczyną poważnych strat ekonomicznych.
    Skutkiem inwazji pasożytniczych (na przykład kokcydiów) może być bezpośrednio śmierć zwierząt, natomiast największe znaczenie mają straty pośrednie, wynikające z inwazji podklinicznych, które mogą przebiegać bezobjawowo i na ogół mają charakter przewlekły.

Efektem takiego rodzaju zarażeń u świń mogą być:

  • opóźnienie rozwoju młodych zwierząt, wynikające z zaburzeń w procesach trawienia i wykorzystania paszy (u prosiąt dotkniętych inwazją pasożytów ogólny przyrost masy ciała może być mniejszy o 10-50%),
  • zwiększona podatność na inne choroby,
  • zaburzenia w rozrodzie,
  • konfiskaty poubojowe,
  • większe nakłady na produkcję - opiekę weterynaryjną, środki lecznicze (1, 2).

    Szczególnie należy mieć na uwadze fakt, że niektóre z pasożytów zwierzęcych mogą być przyczyną chorób również u ludzi. Do chorób odzwierzęcych (zoonoz) wywoływanych przez pasożyty świńskie należą: toksoplazmoza, balantidioza, sarkocystoza, toksokaroza i włośnica.
    Chorobotwórcze działanie pasożytów jest wielotorowe. Mogą to być działania chemiczne, mechaniczne, czy też tak zwane odjadanie żywiciela. Działanie mechaniczne polega przede wszystkim na uszkadzaniu tkanek i narządów (skóry, ściany jelita, mózgu, wątroby itd.) swymi narządami czepnymi. Pasożyty mogą również powodować niedrożność przewodu pokarmowego lub uciskać narząd, powodując jego degenerację, a nawet zanik. Z kolei działanie chemiczne polega na wydalaniu przez pasożyty produktów swojej przemiany materii, które działają na organizm zwierząt i ludzi toksycznie lub alergizująco. Odjadanie natomiast polega na zjadaniu tkanek i części pokarmu zjadanego przez żywiciela, ale przede wszystkim na pozbawianiu zwierzęcia biologicznie czynnych związków, głównie witamin i aminokwasów (1, 2, 9).
    Według Profesora Pejsaka (10) w przypadku świń w naszym kraju największe znaczenie gospodarcze odgrywają inwazje kokcydiów (Izospora i Eimeria), nicieni (glisty świńskiej, ezofagostomum, węgorka, włosogłówki) oraz pasożytów zewnętrznych, takich jak świerzbowce i wszy. Ponad 90% świń jest zarażona nawet dwoma, trzema lub czterema gatunkami tych parazytów.
 
 
 
Choroby wywoływane przez pasożyty zewnętrzne
    Tego typu choroby wywołują roztocza i owady. Bytują one na powierzchni ciała żywiciela lub w łatwo dostępnych z zewnątrz jamach jego ciała, takich jak jama nosowa, czy zewnętrzny przewód słuchowy. Ich cechą charakterystyczną są silnie wykształcone narządy czepne, ułatwiające przymocowanie i poruszanie się na ciele żywiciela. Pewne owady, na przykład muchy, są bardzo luźno związane ze swoim żywicielem, co utrudnia ich klasyfikację w obrębie pasożytów mimo, że wykazują pewne ich cechy (9).
 

  • Muszyca

    Muchy u zwierząt wywołują tak zwana muszycę. W chlewniach najczęściej występują muchy z rodzin Muscidae, Calliphoridae oraz Sarcophagidae, jednak zdecydowanie najbardziej popularna w otoczeniu zwierząt i ludzi jest mucha domowa (Musca domestica). Obok niej, w środowisku zwierząt często spotyka się krępą muchę o niebieskim zabarwieniu, zwaną plujką oraz podobną do niej muchę zieloną, a także dużą żyworodną muchę z charakterystyczną szachownicą na odwłoku zwaną ścierwicą (2, 8). Najbardziej sprzyjający dla ich rozwoju jest okres letni, jednak w ogrzewanych budynkach, a zwłaszcza w porodówkach mogą rozmnażać się przez cały rok. W chlewniach muchy najczęściej składają jaja w odchodach zwierząt. W zależności od temperatury otoczenia (im wyższa tym szybciej) w ciągu 3 dni do kilku tygodni z jaj wylęgają się larwy, które żywią się odchodami zwierząt, wilgotną paszą, czy ściółką, a następnie przechodzą w formę poczwarki. Po 4 dniach - 2 tygodniach z poczwarki wydostają się dojrzałe muchy, które żyją około 30 dni i w ciągu swojego życia składają około 600-1000 jaj (10). Postaci dorosłe tych owadów znajdują się głównie na skórze zwierząt, natomiast larwy mogą żerować w ranach lub rzadziej w naturalnych otworach ciała, co określa się jako muszyce lub myjozy (7). Podczas masowych inwazji zwierzęta mogą wykazywać duży niepokój. Szczególnie świnie odczuwają silny stres związany z tym zjawiskiem, czego efektem może być nawet obniżona mleczność u loch. Poza tym muchy i ich larwy mogą działać drażniąco na skórę i błony śluzowe, a przede wszystkim należy pamiętać o tym, że przenoszą one cały szereg drobnoustrojów chorobotwórczych, mogących wywołać choroby zakaźne zarówno u zwierząt jak i u ludzi (2, 10). Dlatego też nie należy ignorować w chlewniach zabiegów zwalczających te owady. Ważne jest nie tylko zastosowanie owadobójczych środków chemicznych, ale również należy w szczególny sposób dbać o higienę w budynku dla zwierząt. Przede wszystkim trzeba uniemożliwić im składanie jaj w odchodach, czy resztkach żywności, stąd ważne jest by regularnie sprzątać oraz dbać o stan higieniczny ściółki i należyte składowanie odchodów. Można również zastosować specjalne siatki na okna. W ostatnich latach, w trosce o środowisko, zaleca się by podczas zwalczania szkodników w obiektach inwentarskich oraz w ich otoczeniu stosować nie tylko preparaty chemiczne, ale opierać się na tak zwanej zintegrowanej metodzie zwalczania szkodników, która polega na łączeniu różnych innych sposobów (takich jak na przykład lepy nasączone środkiem wabiącym, czy też lampy owadobójcze) z metodą chemiczną (3, 8). Stosując środki chemiczne należy też wiedzieć o tym, że oprócz preparatów likwidujących dorosłe postaci much (np. Solfac, Agita, Oxyfly, Insekton, Fendona, Aerofum) konieczne jest jednoczesne zastosowanie preparatu zabijającego larwy, jak np. Baycidal, Neporex, Tenopa, Ciper-Pulvizoo. Środki do zwalczania owadów dorosłych należy stosować tam, gdzie najczęściej przebywają muchy (nasłonecznione ściany, framugi okienne, karmidła, elementy grzewcze). Z kolei larwicydy stosuje się w miejscach, gdzie mogą zostać złożone jaja - kanały gnojowicowe, pryzmy obornikowe, pod korytami (3, 8, 10). Ostatnio w chlewniach coraz popularniejsze staje się wykorzystanie tak zwanej biomuchy. Jest to gatunek muchy, której larwa zabija larwy muchy domowej, natomiast w ogóle nie jest szkodliwa dla zwierząt. Można je nabyć w specjalnych woreczkach, które zawiesza się w chlewni w miejscach wolnych od przeciągów i silnego nasłonecznienia (10).
 

  • Wszawica

    Wesz świńska (Haematopinus suis) jest stosunkowo dużym i łatwo zauważalnym pasożytem zewnętrznym, który może osiągać do 6 mm długości i ma zabarwienie szarobrunatne. Najczęściej umiejscawia się w okolicy nasady uszu świń, na karku, bokach ciała, nasadzie ogona, w fałdzie kolanowym i na wewnętrznej powierzchni ud. Oprócz ruchliwych postaci dorosłych, podobnie jak w przypadku innych wszy, przy ich inwazji obserwuje się także przyczepione do włosów jaja zwane gnidami. W naszym kraju pasożyt ten występuje dość często, zwłaszcza jesienią i zimą. Świnie zarażają się poprzez bezpośredni kontakt z nowo wprowadzonymi do chlewni zwierzętami, opadniętymi przez te pasożyty. Ponieważ zarówno dorosłe wszy jak i ich larwy żywią się krwią, ich inwazji towarzyszy świąd i podrażnienia skóry, która jest dodatkowo uszkadzana przez czochrające się zwierzęta. Często towarzyszy temu niepokój, spadek produkcji mleka przez lochy, zahamowanie wzrostu prosiąt, a nawet charłactwo. Należy tez pamiętać o tym, że powodowane przez pasożyty uszkodzenia skóry sprzyjają wnikaniu przez nią do organizmu drobnoustrojów chorobotwórczych, na przykład bakterii wywołujących różycę świń. W związku z powyższym podczas wprowadzania nowych osobników do stada należy je dokładnie zbadać. W celu zwalczania wszawicy stosuje się preparaty chemiczne do użytku zewnętrznego w postaci zmywań lub oprysków za pomocą specjalnych aplikatorów, np. Sebacil, a także do użytku wewnętrznego, na przykład zawierające iwermektynę. Równie istotne jest jednak równoczesne likwidowanie pasożytów w otoczeniu zwierząt, a więc bardzo dokładna dezynsekcja chlewni (2, 10).
 

  • Świerzb

    Jest to choroba wywoływana przez mikroskopijne (do 0,5 mm długości) pajęczaki zwane roztoczami, a w przypadku świerzbu świń są to świerzbowce drążące Sarcoptes scabiei var. suis. W Polsce pasożyt ten wśród świń jest bardzo mocno rozpowszechniony i występuje w większości chlewni. Świerzbowce umiejscowione są z reguły w głębokich warstwach naskórka świń, gdzie drążą korytarze. Kiedy inwazja się rozprzestrzeni mogą występować na całym ciele, jednak najczęściej pierwsze zmiany obserwujemy na głowie (okolice uszu i oczu) oraz na wewnętrznych powierzchniach ud. W wyniku mechanicznych uszkodzeń naskórka oraz wydzielanych przez pasożyty substancji drażniących na skórze pojawiają się zmiany w postaci guzków, pęcherzyków i krost, którym towarzyszy silny świąd i zaczerwienienie. Po pewnym czasie w wyniku pęknięcia pęcherzyków i wydostania się znajdującego się w nich płynu pojawiają się strupy. Skóra staje się zgrubiała, matowa, sucha, może pękać. Ponieważ zwierzęta bardzo intensywnie drapią się i ocierają o różne przedmioty dodatkowo dochodzi do uszkodzeń skóry i wtórnych zakażeń bakteryjnych lub grzybiczych. Chore świnie słabiej wykorzystują paszę i wolniej rosną, a w skrajnych przypadkach może dojść do ich śmierci w wyniku wycieńczenia organizmu. Nieleczony świerzb szerzy się na coraz większe powierzchnie ciała zwierzęcia, ale również na inne osobniki w stadzie. Do zarażenia tym pasożytem dochodzi bowiem zdecydowanie najczęściej w wyniku bezpośredniego kontaktu między zwierzętami. Często świerzbowce mogą być rozprzestrzeniane w stadzie przy udziale knura, a prosięta mogą być zarażane przez matkę. Pomieszczenia, w których przebywają chore zwierzęta lub sprzęty, wykorzystywane przy ich obsłudze również mogą stanowić źródło zarażenia, dlatego też zawsze przy wprowadzaniu do nich nowych zwierząt należy pamiętać o kwarantannie oraz zabiegach pielęgnacyjnych i wymianie ściółki. Nieodpowiednie warunki zoohigieniczne lub niedobory witamin lub związków mineralnych mogą sprzyjać występowaniu tej choroby u zwierząt. W celu właściwej terapii objawy sugerujące zakażenie świerzbem należy potwierdzić laboratoryjnym badaniem zeskrobin skóry. Świerzb leczy się zazwyczaj preparatami zawierającymi iwermektynę lub doramektynę. Mogą one być stosowane w formie polewania, oprysku lub iniekcji, a nawet dodawane do paszy. Podczas ich stosowania należy ściśle przestrzegać zaleceń lekarza weterynarii, gdyż różne czynniki zewnętrzne mogą wpłynąć na obniżenie efektu terapeutycznego tych środków leczniczych. W mniejszych chlewniach, w których występuję problem ze świerzbem zaleca się 1-2 krotne w ciągu roku pędzlowanie uszu wszystkich zwierząt w stadzie środkiem aseptycznym (np. 0,2% roztwór Biocydu) nawet wtedy, kiedy objawy choroby nie są widoczne (2, 10).
 
 
 
Choroby wywoływane przez
pierwotniaki

  • Kokcydiozy
     Są to choroby wywoływane przez pierwotniaki z rodzajów Eimeria i Izospora, wśród których, w zależności od budowy i rozwoju, wyróżnia się dodatkowo różne gatunki. Są to pasożyty mikroskopijnych kształtów, które charakteryzują się dość skomplikowanym sposobem rozmnażania. Ich cykl rozwojowy częściowo odbywa się w środowisku zewnętrznym (dojrzewanie tzw. oocyt do form inwazyjnych), a częściowo w organizmie zarażonego zwierzęcia (w przewodzie pokarmowym pod wpływem soku żołądkowego, żółci i enzymów trawiennych z oocysty uwalniają się kolejne formy rozwojowe, które uszkadzają komórki nabłonkowe kosmków jelitowych, a w wyniku szeregu podziałów ponownie powstają oocyty, które z kałem wydalane są na zewnątrz). Inwazyjne oocyty połykane są z zanieczyszczona karmą przez zwierzęta i w ten sposób dochodzi do zarażenia. Kokcydia występują u świń na całym świecie, również w Polsce jest to znaczący problem gospodarczy. Prosięta ssące najczęściej narażone są na inwazje Isospora suis, natomiast u prosiąt odsadzonych i tuczników częściej obserwuje się zarażenia kokcydiami z rodzaju Eimeria. Warto podkreślić, że kokcydioza świń starszych wywoływana przez Eimerie z reguły przebiega bez widocznych objawów chorobowych, natomiast Isospora suis często wywołuje u prosiąt ssących biegunkę. Biegunce mogą towarzyszyć wymioty. Efektem tych zaburzeń jest odwodnienie i wychudzenie prosiąt. Nawet jeżeli wyzdrowieją, często przyswajanie paszy jest utrudnione w wyniku nieodwracalnych zmian w kosmkach jelitowych, co powoduje, że przyrosty ich masy ciała są mniejsze. Po widocznych objawach chorobowych nie da się jednoznacznie stwierdzić (zabarwienie kału biegunkowego może być różne), że mamy do czynienia z kokcydiozą, stąd w celu jej wykrycia niezbędne jest przeprowadzenie badań parazytologicznych kału. W leczeniu kokcydiozy świń skuteczne są preparaty zawierające toltrazuril, jednak bardzo istotne jest przestrzeganie ustalonego przez lekarza weterynarii schematu leczenia, gdyż zbyt szybkie zaprzestanie tak zwanych działań metafilaktycznych prowadzi do nawrotu choroby w stadzie. Oocysty kokcydiów są bardzo oporne na chemiczne i fizyczne czynniki środowiskowe, dlatego też ich usunięcie z otoczenia świń nie jest łatwe. W tym celu należy w kojcach bardzo dokładnie przeprowadzić czyszczenie mechaniczne, a następnie umyć je wodą pod wysokim ciśnieniem. Usunięcie kokcydiów ułatwia opalanie pomieszczeń i metalowego sprzętu palnikami gazowymi. Należy też rzetelnie dobrać skuteczny środek chemiczny, gdyż wiele obecnych na rynku preparatów dezynfekcyjnych nie radzi sobie z kokcydiami. Do ich likwidacji przydatne mogą być środki oparte na krezolu, chlorku amonu, czwartorzędowych zasadach amoniowych lub wodorotlenku sodu (2, 4, 5, 6, 10, 12).
  •  Toksoplazmoza

    Choroba ta jest wywoływana przez powszechnie występującego pierwotniaka zwanego Toxoplasma gonidii. Jest to pasożyt, który może występować nie tylko u świń i innych gatunków zwierząt, ale przede wszystkim wywołujący niebezpieczną, zwłaszcza dla kobiet w ciąży, chorobę odzwierzęcą. Podobnie jak w przypadku innych pierwotniaków, pasożyt ten cechuje się złożonym cyklem rozwojowym i potrzebuje do swojego rozwoju żywicieli pośrednich, którymi mogą być zwierzęta gospodarskie (najczęściej świnie) i domowe oraz żywiciela pośredniego, którym zawsze jest kot lub inne kotowate. Świnie najczęściej zarażają się poprzez spożywanie paszy lub wody zanieczyszczonej odchodami kota, w których znajdują się inwazyjne formy tego pierwotniaka. Z reguły przebieg tej choroby u świń jest bezobjawowy. Jedynie u loch zarażonych w 6-8 tygodniu ciąży może dochodzić do poronień. Jeśli inwazja wystąpi w późniejszym okresie ciąży wzrasta liczba martwo urodzonych prosiąt, a żywe mogą wykazywać objawy nerwowe, czasem biegunkę. Natomiast ze względu na to, że pasożyt zasiedla różne narządy wewnętrzne i mięśnie świń, takie zarażone bezobjawowo zwierzęta stanowią bardzo silne zagrożenie dla ludzi (2, 10). Powszechnie wiadomo, że toksoplazmozą można zarazić się w kontakcie z odchodami kotów (dzieci bawiące się w piaskownicach), natomiast należy podkreślić, że ludzie dorośli zarażają się najczęściej cystami tego pasożyta drogą pokarmową - podczas prac kuchennych lub spożywając niedogotowane mięso (zwłaszcza wieprzowe). Powinny na to uważać zwłaszcza kobiety ciężarne oraz osoby z osłabiona odpornością, gdyż to właśnie u nich toksoplazmoza może być niebezpieczna (11). W zapobieganiu tej chorobie ważne jest niedopuszczenie do kontaktu świń z odchodami kotów. Również gryzonie mogą przyczyniać się do zarażania świń, stąd ważna ich eliminacja. Nie należy żywić świń surowym mięsem i samemu również poddawać je obróbce termicznej (2, 10).
 

  • Balantidioza

    Tę parazytozę wywołuje pierwotniak należący do orzęsków Balantidium coli. Pasożyt ten występuje powszechnie u różnych gatunków zwierząt (najczęściej u świń), a także u człowieka. Do zarażenia świń dochodzi przez połknięcie cyst pierwotniaków wraz z zarażoną nimi wodą lub paszą. Cysty są wydalane z kałem świń i w wilgotnych odchodach są inwazyjne nawet przez kilka tygodni. Człowiek zaraża się w podobny sposób. Pierwotniak ten zazwyczaj nie jest chorobotwórczy, jednak u prosiąt może powodować owrzodzenia śluzówki jelita i biegunki. U człowieka choroba przebiega z wrzodziejącym zapaleniem jelit. Zapobieganie tej chorobie polega przede wszystkim na ścisłym przestrzeganiu zasad higieny (2, 10). 
 

  • Sarcocystoza

    Chorobę wywołują różne pierwotniaki z rodzaju Sarcocystis zwane sarkosporydiami. Mimo, że niemal u wszystkich świń w Polsce stwierdza się zarażenie tym pasożytem, to zachorowania występują niezwykle rzadko. Świnie są żywicielem pośrednim tego pierwotniaka (rozwija się w ich organizmie aż osiedli się w mięśniach w postaci cyst), natomiast potrzebuje on również żywicieli ostatecznych (człowiek, pies, kot), którzy wydalają inwazyjne formy pasożyta do otoczenia. Wydalone oocyty lub sporocysty zanieczyszczają wodę i paszę, która pobierana jest przez świnie. Natomiast cysty znajdujące się w mięśniach świń stanowią źródło zarażenia dla żywicieli ostatecznych. Przy masowym zarażeniu sarkocystoza świń objawia się bólami mięśni, utrudnionym chodem, trudnościami w oddychaniu i wychudzeniem. U człowieka choroba również przebiega zazwyczaj bezobjawowo, czasem mogą wystąpić przemijające biegunki. Zapobieganie chorobie u świń to przede wszystkim dbałość o higienę i unikanie kontaktu wody lub paszy z odchodami ludzi oraz psów i kotów, natomiast u ludzi obróbka termiczna mięsa, w którym mogą masowo wystąpić cysty (2, 10).
 
Piśmiennictwo:
1.    Gundłach J.L. 1988. Choroby inwazyjne zwierząt domowych. Wyd. PWRiL, Warszawa.
2.    Gundłach J.L., Sadzikowski A.B. 2004. Parazytologia i parazytozy zwierząt. Wyd. PWRiL, Warszawa.
3.    Ignatowicz S. 2002. Integrowana metoda zwalczania much w obiektach inwentarskich. Pol. Drob., 7: 11-12.
4.    Karamon J., Ziomko I. 2006. Występowanie kokcydiów u prosiąt ssących i macior w Polsce. Medycyna Wet., 62: 294-296.
5.    Karamon J., Ziomko I. 2007. Izosporoza prosiąt - rozpoznawanie i zwalczanie. Życie Wet., 82: 671-674.
6.    Karamon J., Ziomko I., Cencek T. 2007. Inwazja Isospora suis u prosiąt. Medycyna Wet., 63: 1546-1550.
7.    Kazimierczak K., Górski P., Zygner W. 2007. Muszyce u zwierząt. Życie Wet., 835-837.
8.    Krzemińska A. 2001. Muchy - ich zwalczanie. Higiena, 2: 34-36.
9.    Patyk S. 1980. Choroby inwazyjne zwierząt domowych. Wyd. PWRiL, Warszawa.
10.     Pejsak Z. 2007. Ochrona zdrowia świń. Wyd. PWR, Poznań.
11.     Piasecki T., Śmielewska-Łoś E., Wieliczko A. 2004. Występowanie przeciwciał swoistych dla Toxoplasma gonidii u gołębi miejskich i jastrzębi. Medycyna Wet., 60: 72-75.
12.     Ziomko I., Karamon J. 2002. Kokcydiozy świń. Medycyna Wet., 58: 921-924.

Tags: choroby świń , choroby trzody , kokcydioza , sarkocystoza , toksoplazmoza , trzoda chlewna , zdrowie