Mikotoksyny – ukryty wróg w paszach
Mikotoksyny to toksyczne metabolity pleśni, które rozwijają się podczas przechowywania i transportu zbóż w warunkach wysokiej wilgotności. Szacuje się, że ponad 65% światowej żywności jest nimi zanieczyszczone. Najgroźniejsze z nich to aflatoksyna B1, ochratoksyna A, fumonizyny, deoksyniwalenol (DON), zearalenon (ZEA) czy toksyna T-2. Ich obecność prowadzi do poważnych strat w produkcji zwierzęcej, a część związków może trafiać także do mleka, mięsa i jaj, stanowiąc zagrożenie dla konsumentów.
Mikotoksyny i ich skutki dla zwierząt
Aflatoksyna B1 jest jednym z najsilniejszych znanych kancerogenów, a jej obecność w paszy powoduje spowolnienie wzrostu, uszkodzenia wątroby oraz obniżenie odporności. Ochratoksyna A z kolei uszkadza nerki, a u ptaków może wywoływać zaburzenia neurologiczne. DON jest najczęściej wykrywaną mikotoksyną w paszach i znacząco pogarsza wyniki produkcyjne, a ZEA zaburza funkcje rozrodcze, szczególnie u trzody chlewnej. Toksyczność różnych mikotoksyn zależy od dawki, gatunku zwierząt i długości ekspozycji.
Jak działają dodatki wiążące mikotoksyny?
Najbardziej rozpowszechnioną metodą ochrony zwierząt są dodatki wiążące mikotoksyny (MTB). Ich zadaniem jest związanie toksycznych cząsteczek w przewodzie pokarmowym i uniemożliwienie ich wchłaniania. Skuteczność dodatku zależy od budowy chemicznej, wielkości porów, polarności i stabilności kompleksu powstającego z mikotoksyną. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności wymaga, aby każdy preparat przeszedł testy in vitro oraz in vivo i udowodnił działanie przy niskim dawkowaniu i w szerokim zakresie pH.
Rodzaje środków wiążących
Do nieorganicznych dodatków należą krzemiany, takie jak bentonit czy zeolit, oraz węgiel aktywowany. Bentonit dobrze wiąże aflatoksyny, ale ma ograniczoną skuteczność wobec ochratoksyny A. Zeolity, np. klinoptilolit, są cenione za odporność na niskie pH i wysoką temperaturę, a także za możliwość poprawy jakości kości i przeżywalności brojlerów. Węgiel aktywowany, dzięki dużej porowatości, wykazuje wysoką skuteczność wobec aflatoksyny B1 i ochratoksyny A, a w niektórych badaniach pozytywnie wpływał także na wyniki produkcyjne drobiu.
Do grupy organicznej zalicza się przede wszystkim ściany komórkowe drożdży, bogate w β-glukany i chitynę. Dzięki wiązaniom wodorowym i siłom van der Waalsa skutecznie neutralizują one zearalenon i zachowują stabilność w przewodzie pokarmowym. Dodatkowo składniki alg mogą zwiększać ich zdolność adsorpcyjną, działając komplementarnie.
Mechanizmy adsorpcji
Mechanizm działania dodatków zależy od właściwości fizykochemicznych. W bentonicie istotną rolę odgrywa przestrzeń międzywarstwowa, decydująca o zdolności pochłaniania aflatoksyn. Węgiel aktywowany wykorzystuje oddziaływania hydrofobowe i wiązania π, a skuteczność zależy od proporcji mikro- i mezoporów. Ściany komórkowe drożdży tworzą z mikotoksynami stabilne kompleksy dzięki dopasowaniu przestrzennemu łańcuchów β-glukanów.
Ryzyko interakcji ze składnikami odżywczymi
Choć dodatki wiążące skutecznie ograniczają wchłanianie toksyn, mogą też wiązać witaminy i minerały. Bentonit w dawkach powyżej 0,5% diety zmniejsza dostępność witaminy A, a węgiel aktywowany może obniżać poziom witamin z grupy B, szczególnie B8 i B12. Udowodniono również zdolność bentonitu do silnego wiązania miedzi i kobaltu. Dlatego stosowanie tych dodatków wymaga ostrożności, a w niektórych przypadkach także dodatkowej suplementacji składników odżywczych.
Podsumowanie
Mikotoksyny to jedno z najpoważniejszych zagrożeń w produkcji zwierzęcej. Dodatki wiążące mikotoksyny stanowią skuteczną linię obrony, ale ich wybór i dawkowanie muszą być przemyślane. Bentonit, zeolit, węgiel aktywowany czy preparaty drożdżowe różnią się mechanizmem i skutecznością, a nieumiejętne stosowanie może prowadzić do niedoborów witamin i minerałów. Kluczowe jest zatem połączenie właściwego doboru dodatków, kontroli laboratoryjnej pasz oraz monitorowania stanu odżywienia zwierząt.
