Czy można jednocześnie zwiększyć produkcję mleka, poprawić zdrowotność stada i ograniczyć koszty leczenia? Wyniki badań pokazują, że tak. Coraz większą rolę w nowoczesnej hodowli bydła mlecznego odgrywa selekcja zwierząt pod kątem odporności, a jednym z najbardziej obiecujących narzędzi jest technologia HIR (High Immune Response).
Zdrowe krowy to opłacalna produkcja
Przez wiele lat głównym celem hodowców było zwiększanie wydajności mlecznej. Dziś wiadomo już jednak, że wysoka produkcja nie może być utrzymana bez dobrego zdrowia zwierząt. Choroby wymion, problemy rozrodcze czy przedwczesne brakowanie krów generują ogromne koszty i ograniczają rentowność gospodarstw.
W odpowiedzi na te wyzwania naukowcy z Uniwersytetu w Guelph w Kanadzie, pod kierownictwem prof. Bonnie Mallard, opracowali technologię HIR (High Immune Response), pozwalającą identyfikować zwierzęta o ponadprzeciętnej odporności. Co szczególnie ważne, zdolność do silnej odpowiedzi immunologicznej jest cechą dziedziczną, dzięki czemu może być skutecznie doskonalona poprzez selekcję hodowlaną.
Czym jest HIR?
Technologia HIR umożliwia klasyfikację zwierząt jako osobników o wysokiej, przeciętnej lub niskiej odpowiedzi immunologicznej. Zwierzęta z grupy HIR wykazują naturalnie większą zdolność do obrony organizmu przed chorobami.
Badania prowadzone przez ponad dwie dekady wskazują, że krowy o wysokiej odpowiedzi immunologicznej chorują nawet o 50% rzadziej niż zwierzęta o niższej odporności. Jednocześnie poprawa zdrowotności nie odbywa się kosztem wydajności produkcyjnej.
W Polsce nasienie buhajów HIR dostępne jest od 2010 roku. Według danych branżowych wykorzystanie takiego materiału hodowlanego może ograniczyć występowanie chorób w stadzie nawet o 4–8%, zmniejszając koszty leczenia i liczbę interwencji weterynaryjnych.
Pierwsze tak szerokie badania w Polsce
Aby sprawdzić, czy efekty obserwowane w Ameryce Północnej są możliwe do osiągnięcia również w krajowych warunkach, naukowcy z Politechniki Bydgoskiej przeprowadzili w latach 2021–2024 kompleksowe badania na krowach rasy polskiej holsztyńsko-fryzyjskiej.
Analizowano trzy kluczowe obszary:
- wydajność i jakość mleka,
- cechy rozrodu,
- długowieczność oraz przyczyny brakowania krów.
Badaniami objęto zwierzęta pochodzące z 25 stad objętych oceną użytkowości mlecznej.
Więcej mleka i lepsza jakość surowca
Najbardziej widoczne efekty dotyczyły produkcji mleka.
Córki buhajów HIR produkowały średnio o około 0,6 kg mleka dziennie więcej niż krowy niespokrewnione z buhajami HIR. W skali całej laktacji oznacza to nawet 170–180 kg dodatkowego mleka od jednej krowy.
Badacze zaobserwowali również:
- wyższą zawartość tłuszczu i suchej masy,
- korzystniejsze parametry jakościowe mleka,
- niższą liczbę komórek somatycznych, będącą ważnym wskaźnikiem zdrowia wymion.
Niższa liczba komórek somatycznych przekłada się nie tylko na lepszą jakość mleka, ale także na mniejsze ryzyko mastitis i większą stabilność produkcji.
Rozród bez kompromisów
Wielu hodowców obawia się, że selekcja w kierunku określonych cech może negatywnie wpływać na rozród. Wyniki polskich badań nie potwierdziły tych obaw.
Skuteczność inseminacji była podobna w obu grupach, natomiast córki buhajów HIR osiągały korzystniejsze wartości niektórych wskaźników rozrodczych. Szczególnie interesujący okazał się krótszy o około 11 dni okres międzywycieleniowy w drugim sezonie reprodukcyjnym.
Dla gospodarstwa oznacza to szybszy powrót krowy do pełnego cyklu produkcyjnego i lepsze wykorzystanie jej potencjału.
Dłuższe użytkowanie i wyższa produkcja życiowa
Równie interesujące wyniki uzyskano w analizie długowieczności.
Choć różnice nie osiągnęły poziomu istotności statystycznej, córki buhajów HIR:
- żyły średnio dłużej,
- pozostawały dłużej w użytkowaniu produkcyjnym,
- uzyskiwały wyższą wydajność życiową mleka.
Średnio wyprodukowały one o około 585 kg mleka więcej w ciągu całego życia niż ich rówieśnice niespokrewnione z buhajami HIR. Osiągały także wyższe wydajności tłuszczu i białka, czyli parametrów mających bezpośredni wpływ na wartość ekonomiczną produkcji.
Mniej problemów zdrowotnych w stadzie
Analiza przyczyn brakowania wykazała korzystny trend również w obszarze zdrowotności.
Córki buhajów HIR rzadziej były usuwane ze stada z powodu:
- chorób wymienia,
- schorzeń metabolicznych,
- problemów układu ruchu,
- niskiej wydajności mlecznej.
To szczególnie ważna informacja dla gospodarstw, które chcą ograniczać koszty związane z leczeniem i wymianą stada.
HIR – inwestycja w przyszłość hodowli
Wyniki badań przeprowadzonych w polskich warunkach potwierdzają, że selekcja w kierunku wysokiej odpowiedzi immunologicznej może przynosić wymierne korzyści. Krowy po buhajach HIR nie tylko produkują więcej mleka, ale także charakteryzują się lepszym zdrowiem wymion, korzystniejszymi parametrami rozrodu i wyższą efektywnością użytkowania.
W czasach rosnących kosztów produkcji oraz coraz większych wymagań dotyczących dobrostanu zwierząt, genetyka ukierunkowana na odporność staje się jednym z najważniejszych narzędzi budowania nowoczesnego i rentownego stada.
Odporność przestaje być wyłącznie cechą zdrowotną. Coraz częściej staje się także jednym z kluczowych czynników decydujących o ekonomice produkcji mleka.
Autorem pełnego tekstu jest Dariusz Piwczyński
Katedra Biotechnologii i Genetyki Zwierząt,
Politechnika Bydgoska im. J. J. Śniadeckich
