Grzegorz Woźniakowski Dominika Siuda
Katedra Chorób Zakaźnych i Inwazyjnych oraz Administracji Weterynaryjnej,
Instytut Medycyny Weterynaryjnej, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu
Dominika Siuda
Academia Copernicana, Interdyscyplinarna Szkoła Doktorska
Jedenastoletnia obecność afrykańskiego pomoru świń (ASF) w Polsce jednoznacznie wskazuje na epidemiczny charakter szerzenia się wirusa ASFV w populacji dzików. Podobne zjawiska obserwowane są także w innych krajach Europy, w których choroba utrzymuje się od ponad pięciu lat. W pewnych regionach, zwłaszcza we wschodniej Polsce, można zaobserwować częściowe „spowolnienie” transmisji ASFV.
Na dynamikę szerzenia się zakażeń w populacji dzików istotnie wpływa ich zagęszczenie oraz struktura środowiska leśnego. Choroba występuje przede wszystkim na terenach, gdzie populacja przekracza 1 osobnika/km². Ograniczenie gęstości populacji dzików poniżej tego poziomu stanowi warunek konieczny dla skutecznego zwalczania ASF. Zwłoki padłych dzików, pozostające w środowisku przez wiele miesięcy, a nawet lat, stanowią trwałe źródło wirusa, umożliwiając zakażanie kolejnych osobników i utrzymywanie krążenia wirusa w ekosystemie. Kontakt zdrowych dzików z padłymi zwierzętami sprzyja dalszemu szerzeniu się choroby, nawet przy stosunkowo niskiej gęstości populacji.
Podstawą skutecznych działań w walce z ASF jest intensywne poszukiwanie i eliminacja padłych dzików oraz odstrzał sanitarny. Równolegle konieczne jest uświadamianie producentów trzody chlewnej, że pomimo znaczących zmian strukturalnych w sektorze hodowli, sytuacja epizootyczna pozostaje równie poważna jak kilka lat temu. Dotychczas nie opracowano skutecznej szczepionki przeciw ASF, a jej wprowadzenie nie jest spodziewane w najbliższych latach. W tym kontekście jedyną skuteczną metodą ochrony stad świń pozostaje konsekwentnie prowadzona bioasekuracja.
Najważniejszym elementem redukcji transmisji ASFV w środowisku pozostaje szybkie lokalizowanie i utylizacja zwłok padłych dzików. Obecność martwych zwierząt stanowi istotne źródło wirusa, a ich usunięcie znacząco ogranicza ryzyko mechanicznego przeniesienia ASFV do gospodarstw, np. poprzez zanieczyszczone obuwie, sprzęt czy płody rolne.
ASF u dzików jako źródło zakażeń świń
Ograniczenie transmisji ASFV w populacji dzików jest kluczowym elementem strategii walki z chorobą oraz redukcji strat ekonomicznych. Migracja dzików, choć zazwyczaj ograniczona do 10-15 km rocznie, odgrywa istotną rolę w rozprzestrzenianiu wirusa. Sporadycznie obserwuje się dalsze ich przemieszczanie np. w wyniku spłoszenia podczas polowań. Dynamiczne zmiany w środowisku naturalnym, takie jak urbanizacja, rozbudowa dróg ekspresowych czy rozwój infrastruktury, prowadzą do coraz częstszej obecności dzików w pobliżu siedlisk ludzkich. Jednocześnie regulacje łowieckie, modyfikowane w okresach występowania ASF, przypisują myśliwym istotną rolę w ograniczaniu liczebności populacji dzików. Jednak osiągnięcie zalecanej gęstości 0,1 osobnika/km² pozostaje w praktyce niezwykle trudne, jeśli nie niewykonalne.
Działania Inspekcji Weterynaryjnej oraz hodowców trzody chlewnej muszą koncentrować się na minimalizacji ryzyka wniknięcia ASFV do gospodarstw. Obejmuje to m.in. redukcję populacji dzików, budowę ogrodzeń, stosowanie barier zapachowych oraz zachowanie odpowiednich zasad bioasekuracji. Istotne znaczenie ma współpraca ze środowiskiem łowieckim, którego doświadczenie w zakresie behawioru i migracji dzików może ułatwiać planowanie działań prewencyjnych.
Poszukiwania z użyciem dronów
Coraz częściej do działań Inspekcji Weterynaryjnej włączane są drony wyposażone w kamery optyczne i termowizyjne. Stanowią one użyteczne narzędzie do monitorowania dużych obszarów, szczególnie terenów podmokłych i trudno dostępnych. Choć ich skuteczność w wykrywaniu padłych dzików jest ograniczona, to mogą one pełnić funkcję wspomagającą w planowaniu akcji poszukiwawczych.
Poszukiwania prowadzone przez ludzi
Tradycyjną metodą pozostaje organizacja zespołów poszukiwawczych, złożonych z lekarzy weterynarii, myśliwych, żołnierzy i pracowników administracji. Skuteczność tej metody jest jednak zmienna i zależna od terenu oraz gęstości populacji dzików. W praktyce często towarzyszy jej ryzyko spłoszenia zwierząt i wtórnego rozprzestrzeniania się ASFV.
Poszukiwania z użyciem psów myśliwskich
Najwyższą skutecznością charakteryzują się poszukiwania prowadzone z udziałem wyszkolonych psów myśliwskich. W Polsce od roku ponad połowę padłych dzików odnaleziono właśnie dzięki tej metodzie. Psy są zdolne do efektywnego przeszukania około 150 ha dziennie, niezależnie od warunków atmosferycznych. Ich efektywność wynika z wyspecjalizowanego szkolenia, różniącego się od klasycznego przygotowania do polowań.
Znaczenie analizy środowiskowej
Skuteczność akcji poszukiwawczych zależy od znajomości zachowań i ekologii dzików. Ich siedliska ulegają zmianom sezonowym, determinowanym m.in. przez dostępność upraw rolnych. Szczególnie atrakcyjne dla dzików są pola kukurydzy i rzepaku, które zapewniają pożywienie i schronienie. Dodatkowym czynnikiem wpływającym na migracje jest obecność drapieżników, zwłaszcza wilków, które mogą zmuszać chore lub ciężarne lochy do zmiany siedlisk. Wszystkie te elementy powinny być uwzględniane w planowaniu poszukiwań, przy czym optymalne rezultaty daje połączenie metod: wyszkolonych psów, wsparcia technologicznego (drony) oraz wiedzy lokalnych myśliwych i leśników.
Wnioski
Zwalczanie ASF wymaga wieloaspektowych działań opartych na ścisłej współpracy służb weterynaryjnych, kół łowieckich, rolników i władz lokalnych. Najważniejszymi elementami skutecznej strategii są:
- redukcja zagęszczenia populacji dzików,
- szybka identyfikacja i utylizacja padłych zwierząt,
- konsekwentne przestrzeganie zasad bioasekuracji w gospodarstwach trzody chlewnej,
- wykorzystanie nowoczesnych technologii wspomagających, takich jak drony,
- priorytetowe stosowanie wyszkolonych psów w poszukiwaniach.
Wdrożenie powyższych działań, w połączeniu z dogłębną analizą środowiska i behawioru dzików, stwarza realną szansę na ograniczenie epizoocji ASF w Polsce.
